Michael J. Pragai
Nie można sobie wyobrazić Chrześcijaństwa bez Ziemi Świętej. Niezależnie od tego, jakie są jego korzenie – teologiczne, historyczne, kulturowe, moralne czy geograficzne, Chrześcijanie mają jedno najważniejsze źródło. Tym źródłem jest Ziemia Święta, Palestyna - historyczna prowincja rzymska, biblijna kraina Kanaan, kraina, z której wywodzą się prorocy i Jezus Nazarejczyk, kraina hebrajskich patriarchów, dzisiejszy Izrael. To właśnie tutaj, na tym niewielkim obszarze należącym niegdyś do Cesarstwa Rzymskiego, w posiadającej niepełną autonomię prowincji o nazwie Palestyna, zamieszkanej w znacznej mierze przez naród Żydowski, miała swój początek wiara chrześcijańska.
Trzysta lub czterysta lat później, w trzecim i czwartym wieku, Chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się poza granice obszaru, który w późniejszym okresie stał się znany jako Ziemia Święta. Jednak Palestyna, a w jej środku miasto Jerozolima, nadal stanowiły geograficzne i duchowe centrum całego chrześcijańskiego świata. I pomimo faktu, iż Chrześcijaństwo stało się religią o zasięgu ogólnoświatowym, a jego zwierzchnicy urzędują w Rzymie, Ziemia Święta i Jerozolima wciąż mają szczególne miejsce w sercach, myślach i uczuciach Chrześcijan na całym świecie.
Powodem owego przywiązania do Ziemi Świętej było od zawsze Pismo Święte, księgi zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu. Są one duchową i kulturalną orbitą, po której poruszał się Jezus z Nazaretu i w oparciu o którą stworzył wizję otaczającego go świata - tak jak to czynili Żydzi Mu współcześni i jak to zawsze czynili i nadal czynią Żydzi, niezależnie od tego, w którym miejscu na Ziemi żyli i w jakich warunkach przyszło im walczyć o przetrwanie.
Biblia jest najlepiej znaną i najlepiej sprzedającą się książką na świecie. W trakcie rozwoju cywilizacji ludzkiej żadna inna książka nie była drukowana tak wiele razy, nie wspominając już o egzemplarzach przepisywanych ręcznie. Ponadto żadna inna książka nie została przetłumaczona na tyle języków, odmian i dialektów. Bywało i tak, iż sam fakt tłumaczenia Pisma Świętego na konkretny język przyczyniał się do rozwoju tegoż języka. Tłumaczenie Biblii na język zrozumiały dla wykształconych obywateli niejednokrotnie przyczyniło się do szybkiego rozwoju niektórych kultur.
Opowieści biblijne, przypowieści, proroctwa, cuda i hymny, bohaterowie i złoczyńcy, patriarchowie, królowie, sędziowie i przywódcy są znani we wszystkich krajach chrześcijańskich na całym świecie oraz wszędzie tam, gdzie dominująca kultura ma swoje korzenie w tradycji chrześcijańskiej. To właśnie z owych opowieści, cudów i przypowieści pochodzi wiedza o miejscach, rzekach, dolinach i górach Ziemi Świętej. Nazwa miasta Jerozolima jest znana w najbardziej odległych zakątkach świata. Podobnie jak Betlejem, Jerycho, rzeka Jordan, Góra Tabor oraz Jezioro Genezaret. Nazwy te brzmią znajomo, ponieważ stanowią część żydowsko-chrześcijańskiego dziedzictwa, dziedzictwa przesiąkniętego, jak żadne inne, geografią tej ziemi. Miejsca w starożytnej Palestynie były często lepiej znane uczniom w Wielkiej Brytanii, w koloniach amerykańskich czy w protestanckich krajach skandynawskich, a już na pewno w krajach Afryki, aniżeli pobliskie miejscowości i rzeki.
Jeśli tak ogromne przywiązanie do Ziemi Świętej można zaobserwować w życiu Chrześcijan, to jest ono na pewno o wiele większe w życiu narodu żydowskiego. Jeśli można mówić o jednym centralnym miejscu istotnym dla wszystkich Żydów, to z pewnością jest to Izrael. Cechujące się ogromną uniwersalnością wiara i kultura żydowska są powiązanie z ziemią, z której się wywodzą, tak jak dziecko z łonem matki. Niezależnie od tego, co dostrzegamy w Żydach: religię, wiarę, tradycję, naród, dziedzictwo kulturowe, czy po prostu pojęcie duchowe, jest ono nierozerwalnie i nieodwracalnie związane z krajem Izrael.
To właśnie tam narodził się naród; tam powstał jego unikalny kodeks moralny i prawny; tam narodzili się myśliciele i prorocy tego narodu, sędziowie i królowie; tam naród żydowski zmagał się, kurczowo trzymając się ziemi obiecanej mu przez Boga. Na tej ziemi zostało zawarte przymierze, pierwsze przymierze zawarte pomiędzy Bogiem i ludźmi, dotyczące konkretnego miejsca na ziemi i konkretnego sposobu, w jaki ludzie związani przymierzem mieli żyć w Ziemi Obiecanej. I to właśnie tam ludzie ci podjęli niespotykaną dotąd próbę życia zgodnie z Bożym przymierzem. Uprawiali ziemię, którą otrzymali, i stworzyli nowy naród. Mieli swoich władców i króli. Często musieli bronić swojej ziemi przed intruzami i najeźdźcami. Udało im się spełnić swoją obietnicę – dołożyli wszelkich starań, aby dochować zawartego przymierza. Jednak na skutek niesprzyjających okoliczności naród żydowski znalazł się na wygnaniu w Babilonie.
To właśnie tam, nad rzekami Babilonu, w szóstym wieku p.n.e. narodziła się idea powrotu. Dowód na to został zapisany w psalmie:
„Nad rzekami Babilonu - tam myśmy siedzieli i płakali, kiedyśmy wspominali Syjon. Na topolach tamtej krainy zawiesiliśmy nasze harfy. Bo tam żądali od nas pieśni ci, którzy nas uprowadzili, pieśni radości ci, którzy nas uciskali: «Zaśpiewajcie nam jakąś z pieśni syjońskich!» Jakże mamy śpiewać pieśń Pańską w obcej krainie? Jeruzalem, jeśli zapomnę o tobie, niechaj uschnie moja prawica! Niech język mi przyschnie do podniebienia, jeśli nie będę pamiętał o tobie, jeśli nie postawię Jeruzalem ponad największą moją radość.” (Psalm 137: 1-6).
Na przestrzeni wieków niezliczona liczba mężczyzn i kobiet znała te słowa. Rozumieli i czuli oni, że słowa te śpiewali Żydzi z Izraela, płaczący i marzący o powrocie do domu.
Jezus z Nazaretu żył w Judei po powrocie narodu żydowskiego z pierwszego wygnania do Babilonu. Miało to miejsce przed drugim, nieporównywalnie gorszym wygnaniem, którego mieli doświadczyć mieszkańcy Judei. Wygnaniem trwającym blisko 2000 lat, podczas którego naród żydowski tułał się od kraju do kraju, doświadczając prześladowań, wykluczenia, odseparowania, niezrozumienia, zazdrości i nienawiści. Podczas tego wygnania Żydzi byli także zabijani, w pojedynkę i grupami, paleni na stosie i mordowani w okrutnych fabrykach śmierci.
Jednak naród żydowski kurczowo uczepił się życia i zachował wiarę. Przez wieki Chrześcijanie przyglądali się z przerażeniem i zadziwieniem, nie pojmując, w jaki sposób ten naród potrafił przetrwać najokrutniejsze i najbardziej przerażające doświadczenia. Czasem przyglądali się temu nie ze zdumieniem czy zachwytem, ale również z konsternacją, niedowierzaniem i z trwogą. Być może to właśnie to zdumienie było przyczyną nie tylko trwogi, ale także nienawiści i zazdrości.
Wiele napisano o tym zadziwiającym fenomenie obywatelskiej i duchowej trwałości narodu żydowskiego. Zaproponowano wiele rozwiązań; zarówno ze strony środowisk chrześcijańskich, jak i żydowskich czy świeckich. Niektóre oparte były na teologicznym punkcie widzenia, niektóre na czysto duchowym, inne zaś bazowały na argumentach historycznych. Jednak we wszystkich przebrzmiewała idea powrotu. Czasem jako nadzieja, marzenie i modlitwa o powrocie do Izraela, aby tam zamieszkać ponownie, jako naród wybrany przez Boga, czasem w związku z dniami życia Mesjasza, jako warunek wstępny nadejścia Ery Mesjańskiej. Zawsze jednak, wszędzie tam, gdzie są Żydzi, istnieje jedno unikalne zarzewie życia, indywidualna i narodowa nadzieja powrotu. Dlatego Żydzi modlą się trzy razy dziennie i w każdy Szabat, przy każdej ważnej okazji rodzinnej oraz przy każdym święcie i celebracji, aż do dnia śmierci.
Od pierwszych dni Chrześcijaństwa toczy się ciągły dialog pomiędzy Żydami a Chrześcijanami. Toczyły się debaty, dyskusje i brzemienne w skutki dyskursy, w których stawką było samo życie żydowskich interlokutorów. Chrześcijańscy teologowie, duchowieństwo i wykształceni ludzie świeccy zawsze mieli wiedzę na temat żydowskich tradycji, modlitw i aspiracji. Często znali Pismo Święte w oryginalnej wersji hebrajskiej, a także greckiej, łacińskiej i innych. Co więcej, Chrześcijanie znają wiele proroctw dotyczących powrotu narodu żydowskiego do ziemi przodków oraz ich przywrócenia jako narodu zamieszkującego Ziemię Obiecaną w wielokrotnie potwierdzanym przymierzu Abrahamowym. Nierzadko zastanawiają się nad związkiem pomiędzy tymi proroctwami a losem Żydów żyjących pośród nich, często w heroiczny i niewytłumaczalny sposób znoszących los wyrzutków, będących ofiarami nienawiści, dyskryminacji, grabieży, wykluczenia, a nawet zabójstwa. Niektórzy zadają sobie pytanie, czy Chrześcijaństwo ma zadanie do wypełnienia, dążąc do samospełnienia i obiecując zbawienie na końcu czasu? Czy Chrześcijaństwo ma zadanie do wypełnienia i zapewnienie, aby spełniły się proroctwa dotyczące powrotu narodu żydowskiego, prawdopodobnie jako warunek konieczny do wypełnienia się zbawienia na końcu czasu? Niektórzy zadają takie pytania, inni udzielają na nie odpowiedzi i na przestrzeni lat wielu chrześcijańskich teologów, pisarzy mężów stanu i polityków udzieliło na te pytania odpowiedzi pozytywnej. Chrześcijanie mają swój udział w powrocie Żydów. Powrót narodu żydowskiego do ziemi przodków stanowi część Bożego planu rozumianego po chrześcijańsku.
Długo przed powstaniem żydowskiego ruchu przyjmującego za swój cel powrót do Ziemi Obiecanej, syjonistycznego ruchu zapoczątkowanego pod koniec 19 wieku, wiara Chrześcijan w ideę powrotu i wsparcie dla tej idei były oczywiste. Bardzo znaczący udział w tym ruchu miała przede w wszystkim Wielka Brytania. Ruch ten rozwinął się również w innych krajach, w szczególności w Ameryce. A inspiracją dla wsparcia i zrozumienia idei powrotu było właśnie Chrześcijaństwo. Gdy współczesna idea powrotu przerodziła się w ruch polityczny i praktyczny, mając swoje uwieńczenie w państwie Izrael, wielu Chrześcijan wspierało ten ruch, uważając, iż jest to istotna kwestia. Wydaje się być ironią fakt, że powrót narodu żydowskiego do ziemi przodków udało się w znacznej części osiągnąć dzięki wierze, której Żydzi udzielili innowiercom.
Żydowskie państwo w Izraelu wzmocniło stare, istniejące już stosunki pomiędzy Chrześcijanami a Żydami. W przeszłości dialog pomiędzy tymi dwoma wyznaniami był często haniebny, jednak decydujące na drodze do porozumienia były dwa wydarzenia o znaczeniu historycznym, które miały miejsce pod koniec pierwszej połowy XX wieku: Holokaust, który praktycznie zmiótł z powierzchni ziemi ponad jedna trzecią ludności żydowskiej, oraz utworzenie państwa żydowskiego. Od tego momentu treść i wydźwięk owego dialogu uległy głębokiej przemianie, czego dowodem jest decyzja II Soboru Watykańskiego podjęta w 1965 roku o oczyszczeniu Żydów raz na zawsze z zarzutu popełnienia grzechu bogobójstwa. Do tego dochodzą namacalne, widoczne fakty z życia w Izraelu i Jerozolimie. Miasto jest spokojne. Święte miejsca są dostępne dla wszystkich. Lokalna społeczność chrześcijańska rozwija się, a wielotysięczne tłumy pielgrzymów przybywają co roku do tego miejsca i są świadkami nadejścia nowej ery.