Autor: Rabin David Rosen
Historyczna wizyta Papieża w Izraelu i regionie Bliskiego Wschodu, która odbyła się w 2000 roku miała wiele wymiarów. Oprócz tego, że była to osobista pielgrzymka, jej celem było również potwierdzenie i wzmocnienie chrześcijańskiej obecności w Ziemi Świętej. Konieczne było odniesienie się do stosunków panujących wewnątrz chrześcijaństwa oraz stosunków chrześcijańsko-muzułmańskich, jak również przyspieszenie procesu pokojowego, który wymagał uwzględnienia interesów, aspiracji i żądań zainteresowanych nacji.
Nie ma jednak wątpliwości, że centralnym punktem wizyty Papieża był aspekt katolicko-żydowski, co zresztą zostało mocno podkreślone w międzynarodowych mediach. W tym względzie byliśmy świadkami umiejętnego wykorzystania swojego wizerunku przez papieża Jana Pawła II, co skutecznie czynił przez cały swój pontyfikat. Powyższe stwierdzenie nie ma na celu umniejszenia wagi oraz treści wypowiedzi Papieża i dokumentów watykańskich, do których zamierzam się odnieść. Chodzi raczej o wyjaśnienie, iż Jan Paweł II miał świadomość znaczenia wizerunku w przekazywaniu istotnych treści. W związku z tym, gdy w 1986 roku Papież odwiedził Wielką Synagogę w Rzymie, większość z tego, co powiedział wyraził już wcześniej. Jednak, gdy świat to „obejrzał”, „usłyszał” to jak nigdy wcześniej.
Podobnie, jak odrzucenie antysemityzmu, który Papież wielokrotnie potępiał jako grzech przeciwko Bogu i człowiekowi, identyfikowanie się z cierpieniem Żydów, szczególnie podczas Zagłady, wyrażenie skruchy za wrogość i przemoc, jakiej w przeszłości naród żydowski doświadczył z rąk Chrześcijan, zrozumienie znaczenia Izraela dla wyznawców Judaizmu i, co za tym idzie, znaczenia ustanowienia pełnych stosunków pomiędzy Stolicą Watykańską a Państwem Izrael w kontekście pojednania katolicko-żydowskiego. Wszystko to zostało powiedziane i dokonane na długo przed wizytą Jana Pawła II w Izraelu.
Jednakże zdjęcia Papieża w Instytucie Yad Vashem oraz pod Ścianą Płaczu, jak również podczas oficjalnego powitania na lotnisku Ben-Gurion i w prezydenckiej rezydencji pokazały całemu światu rzeczywistość zadziwiających, niespotykanych dotąd przemian, jakie dokonały się w nauce Kościoła Katolickiego oraz w podejściu do narodu żydowskiego.
Szczególnie silne wrażenie wywarły te zdjęcia na obywatelach Izraela. Izraelczycy żydowskiego pochodzenia nie żyją pośród Chrześcijan i nie spotykają ich na co dzień. Nawet, jeśli wyjeżdżają za granicę, spotykają głównie wyznawców innych wyznań, a nie konkretnie Chrześcijan. Ponieważ Chrześcijaństwo nie ma większego znaczenia dla większości z tych ludzi, obrazy, które noszą w sercu pochodzą przede wszystkim z tragicznej przeszłości. Właśnie dlatego, że mieszkańcy Izraela mają tak ograniczoną wiedzę na temat zmian, jakie dokonały się w ciągu ostatnich trzydziestu pięciu lat, wizyta Papieża wprawiła wielu z nich w zadziwienie nad faktem, że stosunek Kościoła Katolickiego do Żydów nie jest już wrogi; że pragnie on nawiązać pozytywne i pełne szacunku stosunki z ludźmi, których Jan Paweł II określił, jako „umiłowanych, starszych braci w wierze, których Przymierze z Bogiem nigdy nie zostało unieważnione”.
Ta rzeczywistość, którą większość Izraelczyków odkryła dopiero podczas wizyty Papieża, jest oczywiście owocem zadziwiających zmian, jakie dokonały się w nastawieniu i nauczaniu Kościoła Katolickiego. Na przestrzeni wieków Żydzi byli w religii chrześcijańskiej przedstawiani jako naród odrzucony przez Boga, zastąpiony przez Kościół i skazany na cierpienia i tułaczkę z powodu nieuznawania nauk Jezusa. To podejście było powodem wrogiego stosunku Kościoła Katolickiego do samej idei powrotu narodu żydowskiego do ziemi przodków i ustanowienia suwerenności nad tą ziemią.
Podczas gdy duch współczesnych badań naukowych ma wiele wspólnego z nowymi tendencjami obecnymi już w pierwszej części stulecia i zmierzającymi do zmiany nauczania Kościoła Katolickiego w kwestii Żydów, do radykalnego odrzucenia starej wizji przyczynił się w znacznej mierze Holokaust oraz osobiste zaangażowanie papieża Jana XXIII. Niewątpliwie wpływ na jego poglądy miały doświadczenia z drugiej wojny światowej oraz spotkania z zaangażowanymi w tę sprawę ludźmi, w szczególności z Juliuszem Izaakiem.
Była to zatem jedna z najistotniejszych kwestii, jakie Jan XXIII pragnął rozwiązać, zwołując II Sobór Watykański. W wyniku tego, w ogłoszonym w 1965 roku dokumencie zatytułowanym „Nostra Aetate”, kategorycznie odrzucono „nauczanie pogardy” w stosunku do narodu żydowskiego oraz zapoczątkowano „pozytywną rewolucję” w nauczaniu Kościoła dotyczącego Żydów i Judaizmu, która trwa od ponad trzydziestu lat. We wspomnianym dokumencie Kościół Katolicki odrzuca ideę zbiorowej i nieprzemijającej odpowiedzialności Żydów za śmierć Jezusa Chrystusa. Potwierdza natomiast zawarcie Świętego Przymierza z narodem żydowskim. Potępia także antysemityzm.
Od czasu ogłoszenia dokumentu „Nostra Aetate” przedstawiciele Watykanu, a w szczególności Jan Paweł II, starali się pogłębić proces pojednania narodu żydowskiego z Chrześcijanami, potwierdzając szczególną więź, jaka łączy wyznawców obu religii i jednoznacznie potępiając grzech antysemityzmu. W roku 1990 Papież wyraził także solidarność z deklaracją kardynała Cassidy, przewodniczącego Komisji Stolicy Apostolskiej ds. Kontaktów Religijnych z Judaizmem, w myśl której „fakt, iż antysemityzm był elementem nauczania Kościoła wymaga aktu Teshuvah (żalu, skruchy) z jego strony.” W tym samym roku, podczas wizyty pierwszego ambasadora zjednoczonych Niemiec, papież Jan Paweł II powiedział: „Dla Chrześcijan ciężar winy za mordowanie narodu żydowskiego musi stanowić trwałe wezwanie do nawrócenia. W ten sposób możemy pokonać wszelkie formy antysemityzmu oraz stworzyć nowe stosunki z naszymi braćmi w wierze związanymi Starym Przymierzem”.
Do istotnych kroków na drodze pojednania od czasu ogłoszenia dokumentu „Nostra Aetate” należą opublikowane w 1975 roku „Wskazówki i sugestie dotyczące wprowadzenia w życie deklaracji Nostra Aetate” oraz dokument zatytułowany „Wspólna więź: Chrześcijanie i Żydzi – wskazówki dotyczące kazań i nauczania” opublikowany w 1985 roku przez Komisję ds. Kontaktów Religijnych z Judaizmem. Były to pierwsze oficjalne dokumenty Stolicy Apostolskiej, w których dostrzeżono znaczenie Państwa Izrael dla narodu żydowskiego oraz jego samookreślenia. Już wcześniej papież Jan Paweł II udowodnił swoje osobiste zrozumienie znaczenia Izraela dla Żydów w opublikowanym 20 kwietnia 1984 roku liście apostolskim zatytułowanym „Redemptionis Anno” oraz w wypowiedzi do przywódców żydowskich w Miami 11 września 1987 roku, gdzie powiedział: „... Po tragicznej eksterminacji podczas Holokaustu rozpoczęła się nowa era w życiu narodu żydowskiego. Naród ten posiada prawo do własnej ojczyzny, tak jak każdy inny naród, zgodnie z prawem międzynarodowym [które chcemy respektować] obejmującym Żydów mieszkających w Państwie Izrael…” W 1994 roku (w wywiadzie opublikowanym w magazynie Parade) Papież stwierdził, że „konieczne jest zrozumienie, iż Żydzi, który przez tysiące lat byli rozproszeni wśród innych narodów świata, postanowili powrócić do ziemi swoich przodków. Takie jest ich prawo!”
Zatem normalizacja stosunków pomiędzy Stolicą Apostolską a Państwem Izrael była długo oczekiwanym rezultatem wspomnianych gruntownych zmian w teologii i podejściu. Ponadto, na długo przed nawiązaniem stosunków dyplomatycznych, Stolica Apostolska zdecydowanie twierdziła, że nie istnieją przeszkody natury teologicznej na drodze do pełnej normalizacji stosunków dyplomatycznych z Państwem Izrael.
Przed nawiązaniem stosunków dyplomatycznych powstrzymywał Watykan fakt posiadania wspólnot, instytucji oraz majątku w krajach arabskich i muzułmańskich, a także obawa przez ostrym sprzeciwem wobec zbliżenia z Państwem Izrael.
Proces pokojowy na Bliskim Wschodzie zapoczątkowany po wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 roku otworzył nowe możliwości dla stosunków dwustronnych. Na konferencji prasowej zwołanej latem 1992 roku po ustanowieniu Komisji Dwustronnej pomiędzy Stolicą Apostolską a Państwem Izrael, rzecznik prasowy Watykanu, Joachim Navarro-Valls, udzielając odpowiedzi na jedno z pytań, oświadczył: „Arabowie, w tym Palestyńczycy, rozmawiają z Izraelczykami, dlaczego my nie mielibyśmy rozmawiać?” Obawy o ostry sprzeciw ze strony arabskiej nie były już uzasadnione, a Watykan miał wiele istotnych powodów, aby starać się o pogłębienie oficjalnych stosunków z Izraelem. Oprócz wykazania prawdziwości twierdzenia o nieistnieniu przeszkód natury teologicznej na drodze do ustanowienia pełnych stosunków dyplomatycznych z Państwem Izrael, celem Stolicy Apostolskiej była możliwość uczestnictwa w negocjacjach dotyczących przyszłości regionu i mających wpływ na jej interesy, m. in. dotyczących Jerozolimy, jak również polepszenie interesów wspólnot chrześcijańskich w Ziemi Świętej. Ukoronowaniem negocjacji prowadzonych w ramach Komisji Dwustronnej było podpisanie Umowy Podstawowej między Państwem Izrael a Stolicą Apostolską pod koniec 1993 roku, a następnie wymiana ambasadorów. Niemały wpływ na pozytywne efekty wspomnianych negocjacji miał autorytet papieża Jana Pawła II, który dostrzegał znaczenie pojednania katolicko-żydowskiego, jak zostało zaznaczone w preambule do Umowy Podstawowej.
Choć oznaczało to nastanie nowej ery w stosunkach pomiędzy Izraelem a Watykanem, już dwie i pół dekady wcześniej funkcjonował oficjalny Międzynarodowy Katolicko-Żydowski Komitet Łączności. Partnerzy żydowscy za podstawowy cel tego komitetu uważali wprowadzenie zmian w zakresie teologii katolickiej oraz całościowe wdrożenie tych zmian w katolickiej polityce edukacyjnej i programach, aby walczyć z antyjudaizmem i antysemityzmem. Czuli się także odpowiedzialni za zwrócenie uwagi Stolicy Apostolskiej na znaczenie ustanowienia pełnych stosunków dyplomatycznych z Państwem Izrael dla poprawienia stosunków katolicko-żydowskich. Jednakże dialog skupiał się również na konieczności pogłębienia wspólnego zrozumienia i współpracy ze względu na wspólnie wyznawane wartości. Dlatego na zebraniach Komitetu podnoszone były kwestie rodziny, świętości życia ludzkiego oraz problemów związanych z ekologią i ochroną środowiska naturalnego. Wydawane też były wspólne oświadczenia w tych sprawach.
Ustanowienie pełnych dwustronnych stosunków dyplomatycznych pomiędzy Państwem Izrael a Stolicą Apostolską oraz zdecydowane stanowisko Watykanu w kwestii antysemityzmu były pod wieloma względami owocami tegoż dialogu, nawet jeśli u ich podstaw leżały zmiany na arenie międzynarodowej.
Wizyta papieska otworzyła oczy tym, którzy wiedzieli niewiele lub nic na temat postępu w dziedzinie dialogu katolicko-żydowskiego, jaki dokonał się przez ostatnie trzy i pół dekady, szczególnie w USA. Dla tych, którzy wspomnianą wiedzę posiadali, nieobciążonych uprzedzeniami, wizyta Papieża stanowiła potwierdzenie dokonanych zmian.
Niewątpliwie wpływ, jaki omawiana wizyta wywarła na społeczność zamieszkałą w Izraelu, pomoże w lepszym zrozumieniu konieczności dialogu oraz zapewni jego wsparcie przez Izraelczyków. Dowodem na to było rozesłanie do izraelskich szkół okólnika opracowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości w następstwie papieskiej wizyty, zachęcającego do dyskusji na temat zmian w stosunkach chrześcijańsko-żydowskich oraz zawierającego klasyczne i współczesne teksty podejmujące tę tematykę. Nie mniej ważny pozostaje fakt, iż z inicjatywy Papieża Watykan ustanowił dwustronną komisję ds. dialogu z Głównym Rabinatem Izraela, co stanowi odzwierciedlenie nowych stosunków pomiędzy obydwoma wyznaniami.
Jak zauważył premier Ehud Barak w swoim wystąpieniu w Instytucie Yad Vashem podczas wizyty papieskiej, nie ma możliwości pogodzenia się z przeszłością w ciągu jednego dnia. Bez wątpienia oba wyznania dzielą nie tylko poważne różnice teologiczne, ale także sposób interpretowania przeszłości oraz pamięć historyczna. Mimo wszystko, nie da się zaprzeczyć, że jesteśmy świadkami nastania nowej ery w stosunkach katolicko-żydowskich, w kontekście których wizyta Jana Pawła II w Izraelu jest postrzegana jako krok milowy na drodze do pojednania i nawiązania owocnej współpracy.
Rabin David Rosen jest przewodniczącym oddziału Amerykańskiego Komitetu Żydowskiego ds. Religii. Jest także przewodniczącym Międzynarodowego Żydowskiego Komitetu do Spraw Międzyreligijnych. Posiada tytuł Honorowego Doradcy Głównego Rabinatu Izraela w kwestiach stosunków międzyreligijnych.